Tezgâhın başında yaşlı bir kadın oturur. Parmakları bir ipi alır, ötekine bağlar, keser, bir sonrakine geçer.

Her ilmek küçüktür, sessizdir, yalnızdır. Tek başına bakıldığında bir anlamı yoktur. Ama ilmekler birbirine tutundukça bir desen belirir; bir çiçek, bir yol, bir göç hikâyesi... Desen hiçbir ilmekte değildir, ama her ilmekte biraz vardır.

Peki, biz hayata bakarken ilmekleri mi görüyoruz, deseni mi?

Çoğu zaman ilmekleri görüyoruz. Bir kriz yaşandığında, bir ilişki bittiğinde, bir kurum çöktüğünde olayı kendi içinde açıklamaya çalışıyoruz. Bir suçlu, bir sebep, bir an arıyoruz. Oysa olayları birbirinden kopuk parçalar olarak okudukça onu mümkün kılan bağları da onu anlamlı kılan koşulları da gözden kaçırıyoruz. Bir ilmeğe bakarak desen hakkında hüküm veriyoruz.

Bu yanılgıyı aşmak için üç kavrama ihtiyacımız var: bağ, bağlantısallık ve bağlam.

Bağ, iki unsur arasındaki tek bir ilişkidir; neyin neye bağlı olduğunu gösterir. Bağlantısallık, bu bağların birlikte oluşturduğu örüntüdür; bütünün nasıl örüldüğünü gösterir. Bağlam ise bu örüntüye anlam veren koşullardır; bütün bunların burada, şimdi ve kimin için neden önemli olduğunu gösterir.

Üçü aynı kökten gelir. “Bağlam”ın Batı dillerindeki karşılığı olan context, Latince “birlikte dokumak” anlamındaki contexere’den türemiştir. Türkçe ise aynı dokunmuşluğu “bağ” kökü üzerinden kurar. Yani bağlam, kelimenin tam anlamıyla bir dokumadır.

Bu üçü arasında döngüsel bir ilişki var. Bağlar birikerek bağlantısallığı oluşturur, bağlantısallık zamanla bir bağlam üretir, bağlam da hangi bağların kurulabileceğini ve ne anlama geleceğini belirler. Sosyolojide Granovetter’in “yerleşiklik” kavramı bu düşünceye zemin sunar: İnsan eylemi boşlukta değil, somut ilişki ağlarının içinde gerçekleşir. (Granovetter, 1985, Economic Action and Social Structure: The Problem of Embeddedness) Aynı bağ, farklı bağlamda bambaşka bir iş görür.

Peki, bir olayı bütün bağlarıyla okumak için neye bakmalıyız?

Önce yapıya: Ne neye bağlı? Her ağın, bağların toplandığı düğümleri vardır; bir kişi, bir kurum, bir mekân. Bir de farklı ağların birbirine değdiği kesişim noktaları vardır. Bir olayı anlamak için önce bu düğümleri ve kesişimleri görmek gerekir.

Sonra bağın niteliğine: Bu bağ ne taşıyor? Bazı bağlar bizi bağımlı kılar; kopsalar bir işlev durur. Bazıları ise bağımsız hareket edebilmemizi sağlar. Bazı bağlar bir yapının dayanağıdır, üzerine yaslandığımız temeldir. Ve hiçbir ağ yalnızca uyumdan oluşmaz; aynı örüntünün içinde birbirini çeken ve iten karşıtlıklar da vardır.

Sonra değişime: Bağlar nasıl dönüşüyor? Küçük değişimler birikir ve bir eşiğe ulaşır. O eşikten sonra bir kırılma yaşanır; bir bağ kopar, bir örüntü dağılır. Kırılma kimi zaman bir dönüm noktasına, yeni bir yöne açılır. Bu dönüşümün içinde bazı noktalar özellikle kıymetlidir: Küçük bir müdahalenin bütünü değiştirebildiği kaldıraç noktaları. Sistem düşüncesinin öncülerinden Donella Meadows, bir sistemi değiştirmek için en etkili müdahalenin çoğu zaman en görünür yerde değil bu noktalarda olduğunu söyler. (Meadows, 1999, Leverage Points: Places to Intervene in a System)

Ve en son anlama: Bütün bunlar ne ifade ediyor? Bağlar haritada görünür olabilir; ama onları fark etmek, yorumlamak ve onlara bir anlam vermek insanın işidir. Weick’in “anlamlandırma” dediği süreç tam olarak budur: Hangi işareti fark ettik, ona ne anlam verdik ve bu anlamla nasıl davrandık? (Weick, 1995, Sensemaking in Organizations)

Bu dört soru hayatın her düzeyinde işler.

Bireyde: Okulu bırakan bir gence “ilgisiz” deyip geçebiliriz. Ama bağlarına bakarsak evin geçim yükünü, okulla arasındaki kopmuş ilişkiyi, belki de bir öğretmenle kurulamamış bağı görürüz. Bir eşik aşılmıştır; ama bir kaldıraç noktası da vardır. Doğru zamanda kurulan tek bir güven bağı.

Örgütte: Bir dernekte tek bir gönüllü ayrıldığında bütün faaliyetler durabilir. Bu, kişinin değil, düğümün meselesidir. Bütün bağlar ona toplanmış, örgüt farkında olmadan ona bağımlı hâle gelmiştir.

Toplumda: Bir mahallede kapanan bakkal yalnızca bir dükkân değildir. Komşuların karşılaştığı, haberin dolaştığı, veresiye defteriyle güvenin tutulduğu bir kesişim noktasıdır. O kapandığında mahallenin bağlantısallığı da incelir.

Üç düzey birbirinden bağımsız değildir. Bireyin bağları örgütü, örgütün bağları toplumu, toplumun bağlamı da yeniden bireyi biçimlendirir. Olayları çok boyutlu ve çok katmanlı okumak, bu karşılıklı dokunmuşluğu görebilmektir.

Bir halıyı değerli kılan tek tek ilmekleri değil, onların birbirine nasıl tutunduğudur. Hangi ipin çekildiğinde neyin söküleceğini, hangi ilmeğin bütün deseni taşıdığını bilmek de dokuyanın ustalığıdır.

Belki de hepimiz, henüz bitmemiş bir desenin ilmekleriyiz.

Kaynakça

Granovetter, M. (1985). Economic Action and Social Structure: The Problem of Embeddedness. American Journal of Sociology, 91(3), 481–510.

Meadows, D. (1999). Leverage Points: Places to Intervene in a System. Hartland, VT: Sustainability Institute.

Weick, K. E. (1995). Sensemaking in Organizations. Thousand Oaks, CA: Sage.