İnsan dünyaya geldiğinde neyin doğru, neyin yanlış olduğunu bilmez. Kime güveneceğini, neden korkacağını, neye değer vereceğini, nasıl davranacağını zamanla öğrenir. Ailesinden, çevresinden, eğitiminden ve içinde yaşadığı toplumdan etkilenerek kişiliğini şekillendirir. Bir bakıma toplum, insanın karakterinin inşa edildiği ilk atölyedir. Peki insan toplumu mu şekillendirir, yoksa toplum mu insanı şekillendirir?
Aslında bu iki süreç birbirinden bağımsız değildir. Toplum insanı yetiştirirken insan da toplumu yeniden üretir. Her nesil kendisinden önceki neslin değerlerini, alışkanlıklarını ve kabullerini devralır. Fakat devraldığı her şeyi sorgulamadan kabul ettiğinde, geçmişin yanlışlarını da geleceğe taşır. Bir toplumda dürüstlük değerliyse insanlar dürüst davranmayı öğrenir. Haksızlık karşısında ses çıkarmak takdir görüyorsa insanlar itiraz etmeyi alışkanlık hâline getirir. Fakat çıkarcılık ödüllendiriliyor, liyakatsizlik karşılık buluyor, adaletsizlik karşısında sessiz kalmak güvenli bir yol olarak görülüyorsa zamanla bu davranışlar da toplumsal normlara dönüşür
İşte asıl tehlike tam olarak bu. Çünkü insan, bir süre sonra içinde bulunduğu düzenin yalnızca bir parçası olmakla kalmaz, o düzenin yanlışlarını da kendi davranışlarıyla beslemeye başlar. Önce yanlışlara uyum sağlar, sonra onları kabullenir, en sonunda da başkalarına aynı davranışları göstermeye başlar. Böylece toplumun ürettiği insan, dönüp kendi toplumunu yeniden üretir. Psikolojide bu durumu açıklayan önemli kavramlardan biri sosyal öğrenmedir. İnsan yalnızca kendisine söylenenlerden değil, çevresinde gördüğü davranışlardan da öğrenir. Çocuk, dürüstlüğün önemini anlatan sözlerden çok, yetişkinlerin dürüst davranıp davranmadığına bakar. Genç, emeğin değerli olduğunu anlatan öğütlerden çok, toplumda emeğin gerçekten karşılık bulup bulmadığını gözlemler dolayısıyla bir toplumun gerçek değerleri, söylediği sözlerden çok ödüllendirdiği davranışlarda gizlidir. Ancak bütün sorumluluğu topluma yüklemek de doğru değildir. Çünkü insan yalnızca çevresinin şekillendirdiği pasif bir varlık değildir. Düşünebilir, sorgulayabilir, itiraz edebilir ve kendisine sunulan hayatın dışında bir tercih yapabilir. Toplumsal koşullar insanın davranışlarını etkileyebilir ama her davranışın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Herkesin yanlış yaptığını söylemek, yanlışı doğru hâle getirmez. Bir davranışın yaygın olması, onun ahlaki açıdan kabul edilebilir olduğu anlamına gelmez. İçinde yaşadığı toplumun kendisine öğrettikleriyle kendi vicdanı arasında bir tercih yapabilmesi. Aynı zamanda nasıl insanlar yetiştirdiğimiz ve nasıl insanların yetişmesine izin verdiğimizdir. Çocuklarımıza dürüstlüğü anlatırken kendi çıkarlarımız için doğruluktan vazgeçiyorsak, adaleti savunurken işimize geldiğinde ayrıcalık bekliyorsak, liyakatten söz ederken yakınlarımızı öne çıkarıyorsak aslında değiştirmek istediğimiz düzenin devamına katkı sağlıyoruz demektir.
Toplumsal değişim yalnızca yönetenlerin, kurumların veya yasaların değişmesiyle gerçekleşmez. Bireyin kendi davranışlarıyla yüzleşmesi de bu değişimin vazgeçilmez bir parçasıdır. Çünkü toplum dediğimiz şey, uzakta duran soyut bir yapı değildir. Bizim alışkanlıklarımız, tercihlerimiz, suskunluklarımız, itirazlarımız ve birbirimize karşı tutumlarımızın toplamıdır. Toplum insanı, insan da toplumu üretir. Bu döngüyü değiştirecek olan ise insanın kendisine şu soruyu sorabilmesidir: Ben nasıl bir toplumda yaşamak istiyorum değil, yaşamak istediğim toplumun oluşmasına nasıl bir katkı sunabilirim. Belki de gerçek değişim, başkalarının nasıl olması gerektiğini konuşmaktan çok kendimizden başlamayı göze aldığımız gün başlayacaktır.