Cumhuriyet’in 103. yılı kutlu olsun!..
Türkiye Mustafa Kemal’in aklındaki cumhuriyete nasıl kavuştu?
Gelin yüz akıyla geçirdiğimiz 103 yılı, cumhuriyetin ilanına giden yolu ele almaya çalışalım.
Fethi Okyar başkanlığındaki bakanlar kurulu 26 Ekim 1923 tarihinde istifa etti.
Okyar’ın istifasından sonra milletvekilleri yeni kabine listeleri hazırlamaya başladı..
Ancak hiçbiri kamuoyu tarafından benimsenebilecek ve yeterli oyu alabilecek aday listesi çıkaramıyordu. Ayrıca CHP yönetim kurulu da bir liste hazırlamıştı.
Bu liste 28 Ekim’de CHP Genel Başkanı sıfatıyla Mustafa Kemal tarafından uygun görüldü. Mustafa Kemal listedekilerin onaylarının alınmasının gerektiğini söyleyince dışişleri bakanlığına aday gösterilen Yusuf Kemal Bey’in düşüncesi soruldu. Yusuf Kemal Bey görevi kabul etmedi.
Partinin hazırladığı listenin de çözüm yolu olmadığı anlaşılınca Mustafa Kemal daha kesin bir liste hazırlanmasını önerdi.
Bundan sonrasını Mustafa Kemal Nutuk’ta şöyle anlatır:
ÇANKAYA’DA YEMEK
“…Gece olmuştu. Çankaya’ya gitmek üzere meclis binasından ayrılırken İsmet Paşa ile Kazım Paşa ve Fethi Bey’e de Çankaya’ya benimle birlikte gelmelerini söyledim. Yemek sırasında ‘Yarın cumhuriyeti ilan edeceğim.’ dedim. Orada bulunan arkadaşlar derhal düşünceme katıldılar. Yemeği bıraktık. O dakikadan itibaren nasıl hareket edileceği konusunda kısa bir program yaparak arkadaşları görevlendirdim.”
Yemeğe katılanlar Mustafa Kemal’in cumhuriyet düşüncesini onayladı. Bunun üzerine bir anayasa tasarısı değişikliği hazırlandı. 20 Ocak 1921 tarihli anayasanın ilk maddesinin sonuna “Türkiye devletinin hükümet şekli cumhuriyettir.” maddesi eklendi.
29 Ekim 1923 Pazartesi günü saat 10.00’da CHP grubu Fethi Bey’in bakanlığında toplandı ve bakanlar kurulu seçimi görüşülmeye başlandı. Görüşmelerde Mustafa Kemal’in CHP Genel Başkanı sıfatıyla sorunun giderilmesine memur edilmesi hakkında verilen önergeler oya sunularak kabul edildi.
Bunun üzerine Mustafa Kemal toplantıya girerek şu konuşmayı yaptı:
“Efendiler…
Bakanlar kurulu seçimlerinde düşüncelerde ayrılık olduğu anlaşılmıştır. Bana bir saat kadar müsaade buyurun. Bulacağım çözüm yolunu arz edeceğim.”
Bu öneri oya sunulup kabul edilince Mustafa Kemal gerekli gördüklerini meclisteki odasına çağırarak hazırladığı yasa önerisini gösterdi.
Kendileriyle görüşüp düşüncelerini aldıktan sonra o gün saat 13.30’da yeniden toplanan CHP genel kurulunda şöyle konuştu:
“Muhterem arkadaşlar.
Hepinizin birden bakanlar kurulu seçmeye mecbur olmanızda görülen güçlüklerin halli zamanı gelmiştir.
Sayın heyetiniz bu güçlüğün halline beni memur etti. Ben de bu arz ettiğim kanaatten ilham alarak düşündüğüm şekli tespit ettim. Onu teklif edeceğim. Teklifim kabul edilirse kuvvetli ve üyeleri birbirine dayanan bir hükümet kurulması kabul olacaktır. Devletimizi şeklini ve mahiyetini tespit eden ve hepimiz için gaye olan anayasamızın bazı noktalarını açıklığa kavuşturmak lazımdır.”
TEKLİF KABUL EDİLİYOR
Mustafa Kemal, konuşmasını tamamladıktan sonra hazırlanan anayasa değişikliğini katiplerden birine okuttu.
Teklif okunduktan sonra üzerinde görüşmelere geçildi.
İsmet Bey Mustafa Kemal’in teklifinin kabulünün şart olduğunu söyledi.
Teklif görüşülüp kabul edilince toplantıya son verildi. Ve hemen arkasından meclis toplantısı açıldı.
“Türkiye devletinin hükümet şekli cumhuriyettir.” hükmünün yer aldığı tasarı hakkında yapılan konuşmalardan sonra “Yaşasın cumhuriyet…” sesleri arasında ve alkışlarla cumhuriyet ilan edildi.
Mustafa Kemal Nutuk’ta anlatıyor:
“Efendiler.
Meclisce cumhuriyet kararı 29/30 Ekim 1923 gecesi saat 20.30’da verildi. 15 dakika sonra, yani 20.45’de cumhurbaşkanı seçildi. Durum aynı gece bütün memlekete bildirildi ve her tarafta gece yarısından sonra 101 pare top atılarak ilan edildi.”
