Son günlerde yerel yönetimlerin yeniden yapılandırılması için çalışmalar yürütüldüğü ile ilgili bilgiler kamuoyuna yansımaktadır.
Mahalli idareler veya diğer bir ifadeyle yerel yönetimler dendiğinde akla il özel idareleri, belediyeler ve köyler gelmektedir.
Liberal anlayış veya yaklaşımda yerel yönetimler yerel halk tarafından seçilmiş kişilerce yönetilen, bir tüzelkişiliği olan, bağımsız ya da özerk bir konumu ve kendisine ait bir maliyesi bulunan yönetsel kurum olarak tanımlanır. ( Yerel Yönetimler, Prof. Dr. Birgül Ayman Güler)
J.S.Mill de “….Yetki yerelleştirilebilir, ama en yararlı şey olan bilgi merkezileştirilmelidir..(Merkezi otorite) kendisinin yerel organların çalışmalarından, onların da kendisinin deneyiminden haberdar olacağı; sorulduğunda serbestçe öğüt verebileceği; gerekli görüldüğünde işi üstelenmeye girişebileceği, işlemlerin duyurulması ve kaydının tutulmasını zorunlu kılacağı ve yerel yönetim konusunda yasamanın çıkardığı her genel yasaya uyulmasını sağlayacağı, sürekli kesintisiz işleyen bir iletişim kanalını açık tutmalıdır.” Fikrini ileri sürmekteydi.
Yerel yönetimlerin güçlendirmesi bir bakıma bunların görev, yetki ve sorumluluklarının artırılması anlamına gelir.
AKP ilk iktidara geldiğinde Başbakan Recep Tayyip Erdoğan tarafından “Kamu yönetiminin temel ilkeleri ve yeniden yapılandırılması hakkında” hazırlanan bir kanun tasarısını 29.12.2003 tarihli bir tezkere ile TBMM’sine sunuluyor. Tasarı TBMM’since kabul edilerek 15.7.2004 tarihli 5227 sayılı kanun oluyor.
Söz konusu kanun o günün Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer tarafından, Anayasa’ya aykırı olması nedeniyle TBMM’sine geri gönderiliyor. Bu konudaki geri gönderme tezkeresi çok uzun ve detaylı. Hükümet ısrarcı olmuyor ve bu tasarı rafa kaldırılıyor. Dolayısıyla 5227 sayılı kanun yürürlüğe giremiyor.
TBMM İçtüzüğünün 77.maddesine göre dönem sonuna kadar görüşülemeyen ve geri gönderilen kanunlar kadük oluyor, yani hükümsüz sayılıyor.
Söz konusu kanun tasarısının genel gerekçesinde; dünyada yönetim anlayışını ve yapılarını etkileyen veya uyaran değişim faktörleri olarak, ekonomik ve yönetim teorilerindeki değişim, özel sektörün rekabetçi yapısı ve kaydettiği ilerlemeler, toplumsal eleştiri ve değişim talebi ile sivil toplumun gelişimi gösterilmekte ve genel olarak ifade edilecek olursa, toplumun taleplerine karşı daha duyarlı, katılımcılığa önem veren, hedef ve önceliklerini netleştirmiş, hesap veren, şeffaf, daha küçük ancak daha etkin bir kamu talebi dile getirilmiştir.
Gerekçede ayrıca, ülkemizde arzu edilen nitelikte bir denetim sisteminin oluşturulmadığı ifade edilmekte, hata bulma ağırlıklı denetim sonucunda yöneticiler iş yapamaz hale getirildikleri gibi, israf ve yolsuzluklara da herhangi bir çözüm üretilmemektedir. Denetimde keyfilik ve denetim sisteminin siyasi tercihler ile amaç dışı kullanımı da eklendiğinde denetim sistemi son derece sorunlu bir haldedir. Aksi taktirde, ülkemizde bu ölçüde israf ve yolsuzlukların yaşanması ve halkın ihtiyaçlarının karşılıksız kalması gerçeği ile karşı karşıya kalınmazdı.
Bu güzel argümanları hatırlatmamın nedeni, 2003 yılına kadar yaşanan israf ve yolsuzluk gibi sorunların 24 yıl sonra daha büyük bir oranda yaşanmış olması ve bir çözümün bulunamamış olmasıdır.
Nitekim yürürlüğe giremeyen kanunla getirilen denetim sisteminin yetersizliği ve işlevsizliği Cumhurbaşkanı tarafından tezkerede şöyle eleştirilmektedir:
“İncelenen yasada öngörülen içdenetim etkinliği ise, teftişi etkili kılan uzmanlaşmış, yetkin, meslekî güvenceye sahip, siyasal istencin etkisinden soyutlanmış denetim elemanının yokluğu nedeniyle teftiş olgusundan uzaklaşmakta, daha çok üst yöneticinin kontrol ve gözetim etkinliğine indirgenmektedir.
Yasadaki içdenetim tanımının, teftiş olgusunun en önemli işlevi olan soruşturmayı kapsamadığının özellikle vurgulanması gerekir. Bu yönüyle, içdenetimin hukuksal anlamda bir teftiş ve denetim niteliğini taşımadığı ortaya çıkmaktadır”
“Merkezi yönetim-yerel yönetim işbölümü sorunu gerek sosyo-ekonomik, gerekse politik, demokratik ve toplumsal olarak tartışılmaya devam ediliyor.
Peki bu kanunla merkezi yönetime ait hangi görev ve yetkiler devrediliyordu. Tasarının 22.madde gerekçesinde şöyle anlatılıyor:
“- Merkezî idare tarafından yerine getirilen hizmetlerin çoğunun mahallî idarelere devredilmesinin öngörülmesi sebebiyle, taşra teşkilâtı mahallî idarelere devredilen bakanlıkların taşrada teşkilâtlanarak doğrudan hizmet yerine getirmelerine gerek kalmamaktadır. Ancak, bazı bakanlıkların görev ve hizmetleri ulusal düzeyde örgütlenmeyi de gerektirdiğinden bunların taşra teşkilâtı kurmaları da gerekmektedir. Ayrıca, bağlı kuruluşların da taşra teşkilâtı kurabilecekleri dikkate alındığında, teşkilâtlanma usul ve esaslarının yeni kamu yönetimi anlayışına uygun bir şekilde belirlenmesi gerekmektedir. Maddede taşra teşkilâtı kurabilecek bakanlıklar bakımından kuruluşa ilişkin esaslar belirlenmektedir.
Taşra teşkilâtı kurabilecek bakanlıklar bunları il valisine bağlı il müdürlüğü ve ihtiyaç duyulan ilçelerde kaymakama bağlı ilçe müdürlüğü şeklinde kurmak zorundadırlar.
Taşra teşkilâtında tek bir model öngörülmemiş, nüfus durumu, sosyal ve ekonomik şartlar ile görev ve hizmetin niteliğine göre farklı tip ve statüde taşra teşkilâtı kurulması mümkün hale getirilmiştir. Bu anlamda, mesela bazı illerde sadece il düzeyinde bir müdürlük kurulurken, bazı illerde il müdürlüğü yanında ilçe müdürlükleri de kurulabilir. Yine, mesela bazı illerde il müdürlüğü şeklinde bir örgütlenme yapılabilirken, bazı illerde ise sadece bölge müdürlüğüne bağlı şube müdürlüğü düzeyinde örgütlenme gerçekleştirilebilir.
Prensip olarak, bakanlık veya bakanlıklara bağlı kuruluşların bir il veya ilçede ayrı ayrı taşra teşkilâtı kurmaları yerine, kurulacak tek bir taşra teşkilâtı çatısı altında birleşmeleri esası benimsenmiştir.
Kamu hizmetlerinin zorunlu kıldığı hallerde, birden çok ili kapsayan alanlarda, sürekli veya geçici nitelikte olmak üzere kanunla taşra teşkilâtı kurulabilmesi de öngörülmektedir. Ancak, bölge düzeyinde teşkilâtlanan bakanlıkların illerde, illerde teşkilâtlanan bakanlıkların ise bölge düzeyinde teşkilâtlanmaları engellenmektedir. Bölge kuruluşları dışındaki taşra teşkilâtı, ihtiyaç durumuna göre Bakanlar Kurulu kararı ile kurulacak, kaldırılacak veya değiştirilecektir.”
Cumhurbaşkanı geri gönderme tezkeresinde bu düzenlemelere aşağıdaki hukuki gerekçelerle karşı çıkmaktaydı:
“. - Geçici maddelerde de, mevcut yapının öngörülen yapıya dönüştürülebilmesi için, il ve ilçelerdeki merkezî yönetim birimlerinin hangi yerel yönetimlere devredileceği ile personelinin ve mallarının yerel yönetimlere devri esasları düzenlenmiştir.
Yukarıdaki kuralların birlikte incelenmesinden, yapılan düzenlemelerin ana amacının, merkezî yönetim ile yerel yönetimler arasında ve ikinciler yararına yeni bir görev ve yetki bölüşümü yaratmak ve kamu hizmetlerinin özel sektöre gördürülmesi konusunda yönetime genel yetki vermek olduğu anlaşılmaktadır.
- İncelenen yasanın, kamu yönetiminin yapılanması ve işleyişinde köklü değişiklikler getiren anılan düzenlemelerinin hukukun genel ilkelerine, anayasal kurallara ve kamu yararına uygun düşüp düşmediğinin öncelikle değerlendirilmesi gerekmektedir.
Bunun için, Türkiye Cumhuriyeti Devleti yönetiminin yapılanmasında esas olan anayasal ilkeleri ortaya koymak, ulus devletin düşünsel temellerine ve tekil devlet modelinde örgütlenmeye egemen olan "merkeziyetçilik" ve "yerinden yönetim" ilkeleri ile bunları tamamlayan "idarenin bütünlüğü", "yetki genişliği" ve "idarî vesayet" kavramları üzerinde durmak gerekli görülmüştür.
Anayasanın başlangıç bölümünde, Anayasanın, Yüce Türk Devletinin bölünmez bütünlüğünü belirlediği, hiçbir etkinliğin Türk ulusal çıkarları, Türk varlığı, devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esası karşısında koruma göremeyeceği belirtilmiş; 2 nci maddesinde, Türkiye Cumhuriyetinin başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan bir devlet olduğu vurgulanmış; 5 inci maddesinde de, Türk Ulusunun bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini korumak, devletin temel amaç ve görevleri arasında sayılmıştır.
Bu kurallar, Anayasada "tekil devlet" modelinin kabul edildiğini göstermektedir. Tekil devlet modeli, merkeziyetçi yapıyı ve ancak onun denetimi ve gözetiminde merkezdışı örgütlenmeyi olanaklı kılmaktadır”
Yerel yönetimlerin yeniden yapılandırılması çalışmalarında, merkezi yönetim ile ilişkileri, merkezi yönetimin hangi birimlerinin bunlara devredileceği ve bunlardaki meclislerin görev ve yetkilerinin ne olacağı ile üst yöneticilerinin seçimi gibi önemli bazı konuların yeniden gündeme gelmesi söz konusu olacaktır.
Esasen yerel yönetimlerle ilgili düzenlemeler AKP döneminde gerçekleştirildi. İl Özel İdaresi Kanunu, Belediye Kanunu, Büyükşehir Belediye Kanunu ve Köy Kanunu çıkarıldı.
