Merkezi Yönetim Bütçesinin (Genel bütçe, özel bütçe, düzenleyici ve denetleyici kurumlar) 2016 yılındaki gelir tahsilatı ile giderlerini (2016 yılı toplam gelir: 554.431.400 bin TL, toplam gider: 583.689.317 bin TL) iller itibariyle karşılaştırdığımızda; yıllardır süre gelen geleneksel sonuçların devam ettiği, illerin performanslarının çok fazla değişmediği, olumlu veya olumsuz tablolarda hep ayni illerin yer aldığı ve bu durumun da Ülkemizin kalkınması açısından ciddi olarak sorgulanmaya muhtaç olduğu görülmektedir. Bu kapsamda rakamsal verilere ilişkin değerlendirme yapmadan önce; Maliye Bakanlığının konuya ilişkin dip not açıklamasının (Bakanlıkların merkez muhasebe birimlerince tahsil edilen ve ödenen tutarlar il ayrımına tabi tutulmaksızın 'Merkez' satırında yer almaktadır.) dikkate alınmasının sağlıklı analiz yapmaya katkı sağlayacağını ve 2016 yılında merkez tahsilatının toplam tahsilat içindeki payının % 8,95, merkezce ödenen tutarların toplam giderler içindeki payının ise % 52,57 olarak gerçekleştiğini hatırlatalım. Öte yandan, toplam bütçe gelirlerinin toplam bütçe giderlerini (merkez tahsilat ve giderleri dahil) karşılama oranı ise % 94,99 olmuştur.
Toplam 81 il içinde kendi giderlerini kendi gelirleriyle (vergi ve diğer gelirler) fazlasıyla karşılayan il sayısı 9'dur. Bu iller ve giderlerini gelirleriyle karşılama oranları şöyledir: Kocaeli (% 1053,42), İstanbul (% 738,84), İzmir (% 415,82), Tekirdağ (% 223,83), Bursa (% 163,00), Mersin (% 151,85), Ankara (% 144,08), Zonguldak (% 129,71), Hatay (% 122,05). Geçen yıl bu konumdaki il sayısı Antalya ile birlikte 10 idi (Antalya: 2015: % 110,20 / 2016: % 96,70).
Diğer 72 ilin durumları ise şöyledir: Giderinin % 10'una kadarını karşılayan il sayısı (2), % 10-19 (12), % 20-29 (12), % 30-39 (13), % 40-49 (9), % 50-59 (8), % 60-69 (7), % 70-79 (5), % 80-89 (3),% 90-99 (1). Kendi giderlerini kendi gelirleriyle karşılamaya yakın bir performans gösteren iller ise; Antalya (% 96,70), Muğla (% 88,37) ve Yalova (% 88,23) olarak dikkati çekerken, Şırnak (% 6,92) ve Hakkari (% 5,86) son iki sırada yer almaktadır.
Toplam gelir tahsilatı içinde payı yüzde 1 ve üstünde olan 7 il ve payları şöyledir: İstanbul (% 39,34), Ankara (% 12,58), Kocaeli (% 10,68), İzmir (% 9,76), Bursa (% 2,02), Mersin (% 1,49), Antalya (% 1,17), Merkez (% 8,95). Diğer 74 il ise toplam gelir tahsilatının ancak % 14,01'ini karşılayabilmektedir. Hatay (% 0,88), Tekirdağ (% 0,84), Adana (% 0,80) ve Konya (% 0,75) ise toplam gelir tahsilatı içindeki payları yüksek olan diğer iller olarak dikkati çekmektedir. Ayrıca, toplam gelir tahsilatına; kendi giderlerini kendi gelirleriyle karşılayan Zonguldak ili % 0,38'lik bir katkı sağlamıştır. Toplam gelir tahsilatı içinde payı en düşük iller olarak; Hakkari, Iğdır, Tunceli ve Ardahan % 0,02 oranıyla, Bayburt ve Kilis ise % 0,01 oranıyla sıralamanın sonunda yer almışlardır.
Toplam gelir tahakkuklarının tahsilata dönüşme oranı (tahsilat/tahakkuk) % 64,37'dir. Merkezde bu oran % 94,47'dir. Üç büyük ilimizdeki oranlar ise şöyledir: İstanbul (% 62,08), Ankara (% 66,27), İzmir (% 69,91). Bu oran; en yüksek Kocaeli (% 86,23) ve Tunceli (% 82,43) illerinde, en düşük ise Mardin (% 16,46) ve Hakkari (% 15,96) illerinde gerçekleşmiştir.
Toplam vergi tahakkuklarının tahsilata dönüşme oranı ise % 78,91'dir. Merkezde bu oran % 100'dür. Üç büyük ilimizdeki oranlar ise şöyledir: İstanbul (% 81,63), Ankara (% 77,06), İzmir (% 84,50). Bu oran; en yüksek Kocaeli (% 91,96) ve Tunceli (% 86,08) illerinde, en düşük ise Mardin (% 26,18) ve Van (% 25,89) illerinde gerçekleşmiştir.
En fazla vergi tahsil edilen ilk 11 ilin toplam vergi tahsilatı içindeki payları şöyledir: İstanbul (% 44,60), Kocaeli (% 12,65), Ankara (% 11,52), İzmir (% 11,41), Bursa (% 2,26), Mersin (% 1,69), Antalya (% 1,19), Hatay (% 0,98), Tekirdağ (% 0,97), Adana (% 0,85), Konya (% 0,77).
Toplam giderler içindeki payı diğer illere göre yüksek olan iller ve payları şöyledir: Ankara (% 8,29), İstanbul (% 5,06), İzmir (% 2,23), Konya (% 1,24), Diyarbakır (% 1,21), Bursa (% 1,18), Antalya (% 1,15), Adana (% 1,05), Kocaeli (% 0,96), Samsun (% 0,95), Mersin (% 0,93), Trabzon (% 0,85), Kayseri (% 0,80), Şanlıurfa (% 0,79). Toplam giderler içindeki payı en düşük olan iller ise Bayburt (% 0.08) ve Ardahan (% 0,08) olmuştur.
En fazla personel gideri olan 20 ilin sıralaması ve o illerin toplam giderleri içindeki personel giderlerinin payı ise şöyledir: İstanbul (% 52,86), Ankara (% 27,79 ), İzmir (% 56,58), Konya (% 51,48), Diyarbakır (% 51,70), Bursa (% 52,65), Adana (% 56,86), Antalya (% 51,51), Kocaeli (% 56,50), Mersin (% 53,38), Şanlıurfa (% 57,54), Kayseri (% 56,46), Samsun (% 47,34), Gaziantep (% 62,93), Hatay (% 61,03), Van (% 55,95), Balıkesir (% 60,65), Erzurum (% 48,18), Eskişehir (% 55,03), Manisa (% 63,66). Dolayısıyla, illerin giderleri içindeki personel harcamalarının ağırlığı dikkat çekmektedir.