Dün ile Bugün Arasında Bir Isı Köprüsü
Geçenlerde Kayserinin eski bir çarşısında, bir zamanlar yakından tanıdığım bir ütücünün önünden geçtim. Dükkân kapanmış, kepenkte “Satılık” yazıyordu. Usta rahmetli olmuş, oğlu da başka bir şehre göçmüş. İçerde sanki hâlâ ütünün yarı yanık kokusu duruyordu.
İşte o an anladım: Gerçeklik dediğin, termodinamiğin birinci yasası gibi. Enerji yok olmaz, sadece biçim değiştirir. Dükkân yok oldu ama ustanın teri, o ütünün yanık kokusu, ustanın aktardığı tecrübeleri hâlâ havada asılı. Bir yerden bir yere aktı.
Geçenler var: Zaman, insanlar, kepenkler.
Göçenler var: Usta, oğlu, çarşının ruhu.
Ama gerçeklik? O hiç göçmüyor. Sadece hal değiştiriyor. Tıpkı su gibi: buhar, sıvı, buz.
Entropi: Göçenlerin Sessiz Şahitliği
Termodinamiğin ikinci yasası der ki: İzole bir sistemde entropi hep artar.
Yani düzen, düzensizliğe akar. Biz buna “eskime” deriz, “bozulma” deriz, “adam kalmadı” deriz.
Kayseri’de 70’lerde 27 Mayıs Caddesi’nde yürürdün. Herkes birbirini tanırdı. Dükkânlar şimdiki gibi değildi, selam almadan geçemezdin. Entropi düşüktü, düzen vardı.
Şimdi aynı caddede dükkânlar aynı olsa da içleri değişmişti, caddede arabadan geçilmiyor, kimse kimseyi tanımıyor. Entropi fırlamış, düzen kalmamış, bunu kimse fark etmiyor...
Göçen ne? İnsanlar.
Şükrü Malaz İlkokulu’nun bahçesinde top oynayan çocuklar göçtü. Kimi Almanya’ya, kimi toprağa.
Geçen ne? Zaman.
Tabeladaki “Tuz(la) Gölü” gitti, “Palas Tuzla Gölü” geldi. Bir kelime değişti, bir hafıza göçtü.
Gerçeklik ne? Göl orada hâlâ. Tuz hâlâ yakıyor genzi. Ama ismini değiştirince insanın içinden bir şey eksiliyor. Entropi sadece yapıyı ve anlamı yıkmıyor, ismi de siliyor.
Kapalı Sistemler ve Vefasızlık
Mühendislikte deriz ki: Kapalı sisteme dışarıdan enerji vermezsen soğur, çöker.
İnsan da öyle. Vefa, ilgi, hatır sormak… Bunlar sisteme giren ısıdır.
Rahmetli Sümer Lisesi müdürü Mustafa Küçükoğlu Hocam anlatırdı: “Ünal, eskiden yanımızdan ayrılmazlardı. Şimdi telefon çalmıyor.”
Sistem kapandı. Isı kesildi. Hoca soğudu, göçtü.
Biz “Allah rahmet eylesin” dedik, geçtik. Ama termodinamik yalan söylemez: Bir sistem ısı almıyorsa ölür. Mahalle de, dostluk da, memleket de…
Tersinmezlik: Giden Gelmez, Akan (Zaman ve Entropi) Durmaz
Entropi artışının en acı tarafı tersinmezlik.
Kırılan bardak, eski haline dönmez. Camı eritsen bile o bardak olmaz.
Çocukluk da öyle. Sahabiye’de açık hava sineması vardı. Taş Sineması’nda gazoz içerdik. O sinema yıkıldı, yerine iş merkezi yapıldı. Şimdi sinemalarda bir anda pek çok kişi film izliyor ama kimse çekirdek çitlemiyor. Ses yok.
Geçen geçti, göçen göçtü.
Fizikte buna “ok” deriz: Zaman oku. Hep ileriye. Geriye iş yapamazsın.
Babamın Kayseri şivesiyle “Ünal nirdesin?” deyişi, bir daha duyulmaz. Bandı geri saramazsın. Evrende sürtünme var, kayıp var. O kayba da “hayat” diyoruz. Hem de bazen acı hayat…
Gerçeklik: Faz Değiştiren Tek Şey
Madem her şey geçiyor, göçüyor, dağılıyor… Gerçek ne? Gerçek, kapalı sistemin dışındaki yasa. Hatta içindeki de…
Su 100 derecede buhar olur. Buhar göçtü mü? Hayır. Faz değiştirdi. Bulut oldu, yağmur oldu, geri geldi.
İnsan da öyle. Usta göçtü ama öğrettiği ölçü hâlâ çıraklarında. Ustanın ütüsü ve onu kullanışı hâlâ gözümün önünde.
Hocam göçtü ama “ideallerinin peşini bırakma” sözü hâlâ kulağımda.
Tuzla Gölü’nün adı göçtü ama sabah ayazı hâlâ Büyük Tuzhisar’ın üstünde.
Termodinamik der ki: Enerji kaybolmaz.
Tasavvuf der ki: Hiçbir şey yok olmaz.
Ben derim ki: Gerçeklik, geçenlerin bıraktığı ısı, göçenlerin bıraktığı iş.
Ölçemediğimiz ama üşüyünce anladığımız bir şey.
Sessiz Çöküşe İnat Bir Bardak Çay
Entropi artacak. Bunu durduramayız. Şehir büyüyecek, tabelalar değişecek, hocalar göç edecek.
Ama elimizde bir şey var: Hatırlamak.
Hatırlamak, sisteme dışarıdan ısı vermektir, vefadır ve entropiye direniştir.
Geçen gün eski bir öğrencim aradı. “Hocam, sizin anlattığınız entropi örneğini iş yerinde kullandım” dedi.
İşte o an, dükkânın kepengi 5 saniye açıldı. Usta içerden baktı. Sistem ısı aldı...
Gerçeklikler: Kaybolmaz.
Geçenler: Öğretir.
Göçenler: Isıtır.
Ve biz, bu soğuk evrende, bir bardak çay eşliğinde, entropiye inat, birbirimizi hatırlayacağız.
Çünkü termodinamiğin yazmadığı tek yasa şu: Vefa, evrenin gizli yakıtıdır.
Kalın sağlıcakla.
Dükkânı kapatmadan ışığı söndürmeyin.